Dostojewski vs. Tolstoj

Verkuyl vertelt over de Russische Meesters en geeft ons een aardig beeld over Fjodor Dostojewski.

De grote geesten die in de 19e eeuw als seismografen en als stormvogels de religieuze en culturele crisis in Europa registreereden en daarop reageerden op onderling zeer verscheidene manieren: Sören Kierkegaard, Friedrich Nietzsche en Dostojewski. ‘Ik las Dostojewski niet met de esthetische belangstelling van een literator of met de historische belangstelling van een historicus, maar ik las hem om mijn levens wil.’ De romans van Dostojewski hebben een uitzonderlijke plaats in de Europese literatuurgeschiedenis, omdat ze weer de diepgang van de oudste uitingen van de Europese literatuur hebben.

Er is een opvallend contrast tussen de twee grootste Russische auteurs van de 19e eeuw, die elkanders tijdgenoten waren en die elkaar wel eens uit de verte gezien hebben, maar nooit elkaar hebben ontmoet: D. En graaf Leo Tolstoj. Bij Tolstoj valt in zijn geschriften altijd de nadruk op Gods eisen zoals hij die vertoond en op zijn eigen eisen. Bij D. valt altijd de nadruk op het Evangelie van de vergeving der zonden voor ons, verloren mensen. Tolstoj stond a.h.w. op een hoge berg met opgeheven wijsvinger en vertolkte eisen aan het volk beneden hem. D. stond midden onder het volk, in een dal, als mede-zondaar, met tranen in de ogen, vol van medelijden en meeleven. Tolstoj was behalve een geniaal verteller een moraalfilosoof, die strenge eisen aan anderen stelde vanuit zijn autoritaire persoonlijkheid. Bovendien legde hij aan mensen niet alleen eisen op die overeenstemmen met Gods Tolstoi Dostojew Span IIeisen, maar hij legde ook aan mensen lasten op die hijzelf verzon en die hij bekleedde met goddelijke majesteit, lasten die hijzelf met geen vinger aanraakte, zoals ieder weten kan die het leven van graaf Leo Tolstoj tot de eindcrisis van zijn leven heeft gevolgd.

De bekende Russische socialistische auteur Maxim Gorki -ook een jongere tijdgenoot- schreef eens aan Tsjechow: ‘Leo Tolstoj houdt niet van de mensen. De waarheid is dat hij hen oordeelt, veel te streng. Hij zegt dat hij anarchist is. In zekere zin: ja. Maar ofschoon hij bepaalde regels vernietigt, dicteert hij andere in hun plaats die niet minder hard zijn en niet minder zwaar voor mensen. Dat is geen anarchisme, maar het is het autoritaire van een provinciale gouverneur.’

Door zijn moralisme heeft hij zich vervreemd van zijn vrouw, van zijn gezin, van de Russisch-orthodoxe kerk en van de samenleving. Hij predikte universele liefde, maar maakte het leven van zijn vrouw ondraaglijk. Hij predikte armoede, maar leefde tot zijn vlucht vlak voor zijn dood, in weelde. Hij predikte in de ‘Kreuzer Sonate’ seksuele onthouding op rigoureuze wijze, maar was seksueel zeer onstuimig en veeleisend. Hij predikte eenheid met God en verloor zijn energie in kleine ruzies. D. was geen moralist. Hij keek niet uit de hoogte op mensen neer. Hij bekende dat niets menselijks hem vreemd was en dat ieder vergeving der zonden nodig heeft. Hij heeft de mensen toegeroepen: ‘Wanhoopt niet, wanhoopt nooit, want God vergeeft mateloos’.

Toen hij uit de gevangenis kwam schreef hij in een brief: Hij is de waarheid. En gesteld eens dat de waarheid niet in Hem was en ik zou moeten kiezen tussen Hem en de waarheid, dan zou ik nog Hem kiezen.’

Als hij Calvijn gelezen had, zou hij zich eens geestes hebben gevoeld met Calvijns brieven. Als een student klaagt in een brief aan Calvijn dat hij zo vaak moet worstelen met ongeloof en vertwijfeling, schrijft Calvijn: ‘ Jongen, je denkt dat ik permanent leef uit het geloof, maar ik wil je bekennen dat het voor mij iedere morgen nodig is om dwars door de vertwijfeling heen te breken en de positie van het geloof opnieuw te bezetten’. En met figuren als Pascal en zijn tijdgenoot Sören Kierkegaard zou D. zich eens geestes hebben gevoeld in hun worsteling om het geloof te behouden boven de afgrond van de diepste vertwijfeling.

De koele hoge trots van de mens die zonder God wil zijn vervult het leven en samenleven. De waanzin werkt. De persoonlijke en collectieve zelfverwoesting dreigt. God, de schepper van hemel en aarde, laat ons niet over aan ons lot. Hij geeft ons niet prijs aan onze verlorenheid. Hij zet alles op alles om ons te redden en het menselijke leven te herstellen. Wij zijn nog slechts onderweg. Het eigenlijke, het laatste, het diepste komt nog.

 

Bron: Dr. J. Verkuyl, Dostojewski’s visie op de mens

 

Advertenties

One thought on “Dostojewski vs. Tolstoj

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s