Kunst als leeg genot en nutteloze nieuwsgierigheid

Het boekje ‘filosofen over het belang van kunst‘ geeft heel leuk en kort weer hoe er zo’n beetje gedacht werd/wordt over kunst. Zo begint het door te stellen dat rond 1750 de kunsten toch weer tegenover de wetenschap komt te staan. Maar het tegenover is niet langer een hoog tegenover laag. In zeker opzicht staan de genieën van de kunst sinds de romantiek zelfs in hoger aanzien dan de genieën van het weten. Het is daarom veelbetekenend dat tegen het eind van de 18e eeuw voor het eerst door de cultuurdragers bij uitstek, de filosofen, systematisch over kunst nagedacht zal worden. Dat neemt niet weg dat Hegel het nog in 1821 nodig vindt zijn college esthetica te beginnen met een uitgebreide rechtvaardiging van het feit dat hij zich, als groot filosoof, met kunst bezig houdt.

De kunstopvatting die enerzijds de lof zingt van de goddelijke schoonheid maar anderzijds de mensen die zich beroepshalve met schoonheid bezig houden, de kunstenaars, het liefst buiten spel gezet ziet, is, onder andere via Augustinus, bij sommige groepen protestanten terecht gekomen en heft zo bijgedragen aan de beeldenstorm , aan kale, witgekalkte kerken en sobere kleding. Alleen wat ten dienste stond aan de Here zou het daglicht kunnen verdragen.

Elk eigenmachtig zoeken naar waarheid, buiten de kerk en de bijbel om, wordt zondig verklaard, of, in het onschuldigste geval, tot nutteloze nieuwsgierigheid. Wie alles weet wat er te weten valt maar God niet kent, is zeker ongelukkig. Hiermee is alle interesse in de wereld tot onnut, alle empirische wetenschap ijdel en overbodig verklaard. Een positieve invloed betreft de waarde die het individu krijgt toegemeten. Daar het kwaad het gevolg is van een verkeerde individuele wil en deze alleen gekeerd kan worden door de persoonlijke toewending tot God, is het individu van het grootste belang. In de antieke wereld was de familie meestal de kleinste eenheid waarin gedacht werd. Nu is elk mens, hoe laag geplaatst ook (kinderen, slaven) als individu belangrijk. En niet alleen zijn gedrag, maar ook zijn innerlijk leven speelt hier een grote rol.pacher_teufel_augustinus

In zijn Belijdenissen onderzoekt Augustinus op een voordien ongekend minutieuze wijze zijn geweten, zijn verlangens, zijn vermogens, zijn tekortkomingen, zijn hoop. Je zou kunnen zeggen dast de psychologie hier geboren wordt. De interpretatie van het kwaad bepaalt Augustinus’ oordeel over de kunsten, zijn scherpe veroordeling van al het ‘lege genot’: theater, wereldse muziek, literatuur en beeldende kunst – van dit alles kan men maar het beste proberen verre te blijven. Vooral het theater moet het ongelden. Toneel is niets anders dan leugenachtigheid en vals genot. Er is maar één reden waarom kunst kan worden toegestaan: als kunst de herinnering aan God oproept en aanspoort tot vroomheid. Daarom vond de zich in zijn tijd ontwikkelde gregoriaanse muziek, zij het met aarzeling, Augustinus’ goedkeuring. ‘Zo schommel ik heen en weer tussen de overweging van het gevaar, dat het genot oplevert, en de ervaring van de heilzaamheid, en ik ben meer geneigd (…) om de gewoonte om in de kerk te zingen juist te achten, opdat door het streelen der ooren deze en gene zwakke geest tot een stemming van vroomheid gebracht worde. Maar wanneer het mij overkomt, dat ik meer geroerd word door het gezang dan door het gezongene, dan belijd ik, dat ik een strafwaardige zonde bega.’ De beeldende kunst dient zijns inziens alleen het heilige in herinnering te roepen middels symbolen. Verder geldt steeds dat het eenvoudige, onversierde, niet alleen goed genoeg, maar zelfs beter is. Liever een slechte spreker die oprecht is, dan een goede die toneel speelt. Het gaat niet om de suggestie van het uiterlijke maar om de gloed van de inborst. Augustinus poneert hiermee een tot dan toe zeer ongebruikelijke, pas vanaf de romantiek algemeen ingang vindende stelling: de kwaliteit van een kunstwerk hangt in hoge mate, en in de eerste plaats, af van de oprechtheid van de kunstenaar. Doorleefd, authentiek, eerlijk , moet een kunstwerk zijn. Of, om het met een hedendaags woord te zeggen: eigen.

Advertenties

One thought on “Kunst als leeg genot en nutteloze nieuwsgierigheid

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s