De terreur van de verantwoordelijkheid

Dit onderzoek dient om mijn leven te redden, die ik dus ga verliezen. Of moet ik eerst mijn leven redden om het bij vol bewustzijn te kunnen verliezen?

Nietzsche schrijft dat ‘als het christendom, gebouwd op het geloof in een wraakzuchtige God, haar leer over de zonde, de genade en het gevaar van eeuwige verdoeming, correct is, dan zou het een teken van zwakzinnigheid zijn om geen priester of apostel te worden en met vrees en beven enkel aan de eigen redding te werken. Het is onzinnig het eeuwige voordeel uit het oog te verliezen ten gunste van kortstondig wereldlijk gemak.’ Moraal en eigenbelang (in the long run) zijn in het joods-christelijke geloof twee handen op één buik. Wie het goede leven op lange termijn nastreeft, moet moreel leven; en wie moreel leeft zal op lange termijn het goede leven vinden.7530-reet-connexion-bus

Kierkegaard beseft dat er geen sluitend antwoord bestaat op de vraag waarom we voor  het morele leven zouden moeten kiezen. Dit doet hem besluiten dat hij niet meer kan doen dan beide rivaliserende opties te beschrijven en de keuze aan de lezer te laten.

We moeten het Dostojevski-adagium: ‘als God niet bestaat, is alles geoorloofd’ van de  hand wijzen. Een atheïst is immers hoe dan ook onderhevig aan verplichtingen die een gevolg zijn van wetten, hypothetische imperatieven en morele gevoelens. Het is dus niet zo dat er na de dood van God geen verplichtingen meer kunnen bestaan. Het is pas als de politiek – als beeldspraak voor het voortdurend onderhandelen van mensen over sociale overeenkomsten – verstek laat gaan, dat alles geoorloofd zou worden.’

De verabsolutering van de onpersoonlijke en onpartijdige moraal leidt tot een wrede en ongenadige hypermoraal waar de mens onmogelijk aan kan voldoen. Wie moreel zou willen leven, moet het eigen leven volledig verloochenen en staat voor een taak waar nooit een einde lijkt aan te komen. De morele verantwoordelijkheid is ‘oneindig’, de ethische inzet kan nooit ver genoeg gaan. Nooit kunnen we vanuit de ethische verplichting zeggen: ‘Nu is het genoeg. dat gaat mij niet langer aan’.  Ethisch engagement is nooit af.

De onpersoonlijke moraal kan de mens van zijn eigen levensplan en –project vervreemden waardoor er niets meer van die mens dreigt over te blijven. De inhoud van het religieus geloof wordt gereduceerd tot ethiek en er zijn een toenemend aantal nieuwe sociale bewegingen die ons uitnodigen om ons in te zetten voor emancipatie allerhande.

Is het al het gepraat over ethiek, en het filosoferen en de literatuur, de duivel op sokken? De duivel op sokken zorgt ervoor dat de mens op zo’n manier afgeleid is, of zich schuil houdt, dat hij rustig kan slapen en zich niet bezig houdt met bidden of de eredienst. Dit is dan ook een wezenlijke vraag; waarom beweeg ik om de kern heen, in plaats van simpelweg de kern te beoefenen, waarvan ik toch al zeker weet dat het de kern is? Dat is al lang geen optie meer, het zoeken is blijkbaar nodig en zelfs essentieel. Ik heb al meegemaakt wat er gebeurt als ik het niet doe:

De ondraaglijke overvraging resulteert in anti-ethiek waarin men zich van de morele verantwoordelijkheid ontdoet. Mensen die bezwijken onder de druk van de ‘terreur van de verantwoordelijkheid’ trekken zich terug in de onverschillige cocon van het eigen kleine welzijn. Op die manier leidt de opgang van de ethiek tot haar tegendeel: morele recessie, cynisme en apathie. Waar de ethiek almachtig wordt, veroorzaakt ze haar eigen bankroet. Moraal wordt een absurde bezigheid, enkel nog bestemd voor zij die graag water naar de zee dragen. Eenmaal de mens van zijn verantwoordelijkheid bewust, kan hem een gevoel van onmacht, eindigheid en twijfel bekruipen. Mensen die de moraal ernstig nemen, beseffen dat ze een onoverkoombare schuld hebben af te lossen en haken daarom af.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s