Nietzsche over Kunst

Freud heeft ooit gezegd dat niemand zichzelf zo goed kent als Nietzsche zichzelf kent. Daarmee maakt hij een uitstekende kandidaat voor mijn onderzoek, wat voornamelijk een individuele zoektocht is, wellicht met een ander doel dan de zijne. Gezien mijn theoretisch onderzoek ook gerelateerd is aan het kunstenaarschap, ben ik erg benieuwd wat het figuur Nietzsche over kunst heeft te zeggen.

Nietzsche stelt dat kunstenaars gewetenloos zijn (z’n mening over kunstenaars wil nog wel eens veranderen). Ze nemen iedere houding aan die hun werk ten goede zal komen. Ze gebruiken de ervaring om te creëren, en deze heeft misschien maar weinig te maken met ‘de waarheid’. Wat betekenen ascetische idealen dus? In het geval van een kunstenaar, dat begrijpen we nu langzamerhand wel: niets en niemendal!’ (GM, III, 5) Nadat hij aan het begin van zijn loopbaan had verklaard dat ‘kunst de hoogste opgave is van dit leven en de eigenlijke metafysische activiteit’, en hij daarna de metafysica de rug had toegekeerd, is Nietzsche inmiddels niet meer bereid te denken dat er nauwe betrekkingen bestaan tussen de kunst en de werkelijkheid. In een late notitie schrijft hij: ‘Voor een filosoof is het een schande te zeggen : het goede en het mooie zijn een; als hij daaraan toevoegt; en ook de waarheid; verdiend hij een aframmeling. De waarheid is lelijk. We hebben kunst, mits we de waarheid vernietigen’(WP 822). Desondanks neemt hij de kunst altijd als het paradigma van de menselijke activiteit. Het lijkt er dus op – nog een aporie waaraan geen aandacht is besteed- dat kunstenaars wezenlijk verdachte types zijn, terwijl de kunst een levensbehoudende manier is om de waarheid te omzeilen die vaak – zeker bij Wagner – wordt gepresenteerd als de waarheid. Iedere kunstenaar die slechts probeert de werkelijkheid weer te geven, wordt onomwonden veroordeeld. Alle andere kunstenaars nietzsche-vrijheid-scheppen‘(…) waren altijd lakeien van een moraal of filosofie of religie’(GM, III, 5). Als het erom gaat ascetische idealen te begrijpen, zegt Nietzsche, dienen kunstenaars nergens toe; ‘Laten we (…) de kunstenaars elimineren.’

Hm. Dit klinkt niet zo best. Wil ik mezelf als kunstenaar zien, ga ik dit rijtje even af. Ik neem niet zomaar iedere houding aan, ik zoek met een constante houding naar mijn feitelijke ik in verhouding tot het moraal. Ik ben dan ook geen ascetisch ideaal, althans, dat poog ik niet te zijn. Ik zal nooit zeggen dat ik iets ‘goeds’ of ‘moois’ maak, en die aframmeling krijg ik gelukkig ook niet, aangezien ik geen ‘waarheden’ pretendeer. Ik registreer de verschijnselen om me heen en vorm die naar mijn subjectiviteit. Ik vernietig de waarneembare waarheid dus gedeeltelijk om achter een eigen waarheid te komen. Ik geef toe dat ik op verdachte wijze die waarheid probeer te omzeilen, maar doe dit wel net zo lang tot ik er eindelijk op hoop te stoten. Kortom; ik val niet in het kunstenaarstype dat Nietzsche omschrijft. Maar of ik me kan vinden in zijn visie? En of hij zich zal kunnen vinden in de mijne? Hebben we kunst niet juist om de ‘ware, fictieve waarheid’ te tonen daar deze zich niet in de werkelijkheid bevind? Of moet ik de werkelijkheid vernietigen om mijn waarheid te forceren?

Misschien vergelijk ik nu twee verkeerde periodes met elkaar. Nietzsche zat op dit punt in z’n leven op z’n ergste lijden, hij was weinig tolerant tegenover mensen die betekenis aan hun leven trachtten te geven. Zo ziet hij de moraal ook in deze periode, als niets meer dan een verzameling vaak uiterst handige beweringen om mensen ervan te overtuigen dat er een verband bestaat tussen goed gedrag en geluk. Men zal zich vasthouden aan het christelijke moraal, zeggend dat die slechts een paar aanpassingen nodig heeft om ons de hemel op aarde in de vorm van het utilitarianisme te brengen. Deze rol wordt de kunst ook regelmatig toegekend.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s