Rousseau

Er staat een denker op de stoep die een flinke zijde van de Franse Verlichting weerspiegelt. Hij heeft zijn leven met een ongehoorde, aan exhibitionisme grenzende openheid (Confessions, 1781) geschilderd, wat me gelijk al aanspreekt, gezien mijn naar buiten tredende bevindingen van dit moment. Rousseau’s leven is het leven van een mens vol tegenspraak, innerlijke strijd, door hartstochtelijke gevoelens heen en weer getrokken, steeds onbestendig, diep ongelukkig en met sterke psychopathische trekken.

Rousseau is door het calvinisme grootgebracht. De vrouw die hij kreeg, een oudere vrouw die als moeder ging fungeren, bracht hem bij de katholieke kerk. Deze vrouw verliet hij, en doordat hij veel reisde kwam hij in Genevé (Calvijns stad!) weer terecht bij het calvinisme en bij een andere vrouw, een jonger meisje. In het jaar 1749 stelde de academie van Dijon als prijsvraag voor ‘of de herstelling der kunsten en wetenschappen (sedert de renaissance) tot verbetering en verheffing van de zedelijkheid heeft bijgedragen’.  Deze vraag was de vonk die in Rousseau al datgene deed ontvlammen wat hij in de mijmeringen van zijn landelijke eenzaamheid had opgehoopt. Zo is deze verhalenbundel ook mijn motief om los te gaan in de grote filosofiewereld, wat natuurlijk niet te vergelijken is, maar ik spiegel me graag aan mijn gasten. Zoals ik me in Spinoza herkende, zo herken ik me nu ook in Rousseau.

Rousseau werd na het winnen van de prijsvraag op slag beroemd. Zijn antwoord op de vraag was trouwens beslist ‘neen’, met uiteraard een sterke onderbouwing daaropvolgend. Zo stelde hij dat kunsten en wetenschappen geen momenten zijn van de vooruitgang maar van het verval. Overal in de geschiedenis betekent vooruitgang in de geestelijke vorming achteruitgang van de zedelijkheid. Hij roept uit; ‘Almachtige God, bevrijd ons van de verlichting onzer vaderen: voer ons terug tot de eenvoud, onschuld en armoede, de enige goederen die ons geluk bevorderen…’ Allan_Ramsay_003

Het krachtige pessimisme wat ik hierin aantref spreekt me erg aan; vanuit deze ellendige positie moeten we ergens zien te komen. Is er in deze wereld hoop te vinden? Kunnen we tegenwoordig nog steeds onze hoop in God vinden?

Uiteindelijk spits Rousseau zijn werk toe op de opvoeding, waar hij veel gewicht op legt. In dit optiek staat hij dicht bij de inzichten van John Locke, waar ik nu verder niet over uitweid. Rousseau is van mening dat de opgroeiende mens verre gehouden moet worden van vervormende invloeden. Alles komt er op aan de in principieel in elke mens aanwezige goede aanleg op natuurlijke wijze zich te laten ontwikkelen en tot rijpheid komen. De taak van de opvoeding is derhalve een negatieve, welke bestaat in het weren van alle invloeden van het maatschappelijk leven die dit proces kunnen verstoren. Zo heeft hij de opvoedingsroman ‘Emile’ geschreven waarin hij zijn positie ten aanzien van de godsdienst heeft uitgesproken. Deze is even ver verwijderd van het kerkelijk openbaringsgeloof als van het agressieve atheïsme. Maar ook van de redelijke godsdienst van Voltaire verschilt zij hemelsbreed. Zijn religie berust op het gevoel. “Het gevoel zegt mij dat er een God is. Meer is ook niet nodig, meer te begrijpen is zelfs onmogelijk. Op deze wijze beschouw ik God in zijn werken. Hoe meer ik mij inspan zijn oneindig wezen te doorzien, des te minder begrijp ik het. Hij is, dat is mij genoeg. Hoe minder ik Hem begrijp, des te meer aanbid ik Hem. ‘Het meest waardige gebruik van mijn rede is, haar voor U te vernederen.”

De tegenstelling tussen Voltaire en Rousseau vind ik wel geestig, er is namelijk geen grotere tegenstelling mogelijk, volgens de filosofiegids. Reeds uiterlijk: aan de ene kant de schrandere en geestige Voltaire, de op zijn cultuur trotse intellectueel, de man die, ofschoon van burgerlijke afkomst, zich in adellijk gezelschap als een vis in zijn element thuis voelt – en aan de andere kant de onbestendige, in manieren linkse, door gevoel en hartstocht gedreven Rousseau, een in het burgerlijk leven onmogelijk mens, die al zijn kinderen kort na hun geboorte in het vondelingenhuis deed, die uit de beschaving wil uitvliegen in een louter gedroomde ‘natuurlijke wereld’- en die toch, door de rechtstreekse taal van het gevoel, tot het hart van zijn tijd en van het toenmalige Frankrijk sprak. Toen Lodewijk XVI in gevangenschap kennis nam van deze werken van Voltaire en Roussea, zei hij: ‘Deze beide mannen hebben Frankrijk vernietigd.’ Daar de koning van zijn standpunt uit onder ‘Frankrijk’ het oude, monarchale Frankrijk verstond, had hij volkomen gelijk.

Rousseau is, precies als Hume in Engeland en later Kant in Duitsland, het laatste genie van de verlichting en tegelijk haar scherpste criticus, die deze beweging boven zichzelf heeft doen uitkomen. In het tweede deel van de negentiende eeuw deed de geest van Rousseau zich opnieuw gelden, en weer in twee geheel verschillende richtingen: aan de ene kant in het werk van Friedrich Nietzsche, waarin veel van de scepsis en de kritiek tegen de waarde van de ‘cultuur’, van Rousseau’s verlangen naar de ‘eenvoudige deugden’, van zijn verwerping van intellectuele verfijning voortleeft – waarbij echter weer de overgevoelige en gecompliceerde natuur van Nietzsche even onmiskenbaar een product juist van deze verfijnde cultuur is als Rousseau. Aan de andere kant werkt Rousseau’s kritiek op de maatschappij voort in het zogenaamde utopistische socialisme van de aanvang en in het revolutionaire socialisme van Karl Marx.

Ik denk dat we een Nietzsche of Marx later nog wel tegen zullen komen, maar eerst handelen we deze denker af. Waarom ik Rousseau voorlopig niet toelaat tot de bovenste verdieping, komt voornamelijk omdat hij zich vooral toespitst op de pedagogiek, wat voor mij op dit moment niet relevant genoeg is om erover door te praten. Wie weet komen we hem later nog weer tegen. Laten we in ieder geval alvast naar Duitsland gaan.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s